فرسودگی تحصیلی چیست؟ علائم و راهکارهای درمانی
همه با آن شور و شوقهای اوایل مدرسه و درس خواندن به خوبی آشنا هستیم، اما چه میشود که دانشآموز بعد از مدتی یا سالها بعد دچار دلزدگی میشود؟ چرا یادگیری دیگر او را به وجد نمیآورد و حتی باعث اعصاب خوردیاش میشود؟
شاید خودتان در دوران تحصیل دچار این حالت شده باشید یا در دانشآموزتان این بیانگیزگی را حس کرده باشید. نمود بیرونی فرسودگی تحصیلی همین موارد است؛ اما علائم درونی و عمیقتری هم دارد که میتواند مشکلات بزرگتر و طولانی مدتی را برای دانشآموز ایجاد کند.
دلیل فرسودگی تحصیلی چیست؟ + علائم شاخص
مسیر طولانی تحصیلی میتواند هر کسی را خسته کند؛ ولی کسی که اهدافش به درسخواندن گرهخورده باید تاب و توان مقابله با این مشکل را داشته باشد. البته که این حس فرسودگی تحصیلی و افسردگی عموماً خارج از کنترل دانشآموز است و نمیتوان به آنها ایراد گرفت؛ ولی اگر علائم و دلایلش را بدانیم بهتر میتوان با آن مقابله کرد.
دلایل ایجاد فرسودگی و خستگی تحصیلی
دلایل فرسودگی تحصیلی را میتوانیم در سه سطح فردی، آموزشی و محیطی دسته بندی کنیم.
عوامل فردی
- کمالگرایی
- اعتماد به نفس پایین کاذب
- ضعف در مدیریت زمان
- نداشتن هدف تحصیلی مشخص
- استرس طولانی مدت (استرس منفی)
- روشهای اشتباه در مقابله با استرس (عقب انداختن درس خواندن یا کلاً نخواندن درس)
- نبود انگیزه درونی
- برداشتهای اشتباه از مفهوم موفقیت و شکست
- خستگی ذهنی و جسمی در اثر روشهای مطالعه نادرست
- نتایج ضعیف تحصیلی در مقابل ساعتهای مطالعه طولانی
بعضی وقتها این فرسودگی تحصیلی و حس ناکافی بودن میتواند به خاطر اتفاقات موقتی باشد؛ مورد اول دانشآموز در حال بالا بردن سطح علمی خود است؛ اما نمرات یا تراز همچنان ثابت باقی مانده است، این نشان دهنده عدم توانایی دانشآموز نیست، چرا که سطح علمی افزایش پیدا کرده؛ اما در لحظه روی نمرات تأثیر نداشته و نتیجهاش را بعداً خواهید دید پس انتظار نتیجه لحظهای نداشته باشید و استقامت کنید به زودی درصدها هم افزایش پیدا خواهند کرد.
مورد دوم تغییر کتاب کار دانشآموز است. ممکن است کتاب کار و تست فعلی دانشآموز در سطح پایین باشد و کتاب جدید سطحش بالاتر باشد در این صورت وقتی به سراغ کارکردن روی تستهای جدید میروید، اول کار دچار افت میشوید و همین ممکن است باعث شود حس ناتوانی و استرس داشته باشید. در این مورد هم نگران نشوید فقط به دلیل تغییر سطح سؤالات است و به زودی قرار است به درصد قبلی خود بازگردید.
تنها موردی که باید قبل از کنکور نگرانش باشید و ممکن است در طولانی مدت باعث فرسودگی تحصیلی شود درس نخواندن، عقب انداختن تکالیف و متعهد نبودن به برنامه ریزی درسی است. در هر حالتی حتما درس بخوانید نگذارید روی هم تلنبار شود.
برنامه ریزی و مطالعه هر روزه را جدی بگیرید
عوامل آموزشی
- حجم زیاد تکالیف و فشار درسی
- ارزشیابی صرفاً بر اساس نمره
- رقابت شدید (مخصوصاً قبل از کنکور)
- عدم بازخورد درست از طرف دبیران
- روشهای تدریس قدیمی و بیتأثیر
- عدم دقت به تناسب بین توانایی دانشآموزان و سطح درس
- برنامهریزی فشرده برنامههای تحصیلی
سیستم آموزشی در طی 11 سال به دانش آموزان یاد داده که 6 ماه درگیر درس خواندن باشند. پس وقتی دانشآموز از تیر ماه شروع به درس خواندن برای کنکور میکند بعد از امتحانات دی ماه، به دلیل خستگی امتحانات و هم به خاطر گذر از آن 6 ماه دیگر توان مطالعه ندارند. پس حس ناامیدی و افسردگی ایجاد میشود، اما چیزی که باید بدانید که در این موقعیت تقربیاً همه مثل هم هستند.
یادتان باشد لحظه برد همان لحظهای است که بقیه ناامید شدهاند و کار نمیکنند؛ ولی شما هنوز به درس خواندن ادامه میدهید. از پایان دیماه تا اواسط یا اواخر اسفند نقطه پیشرفت شما است پس به هیچ عنوان این زمان را از دست ندهید.
نکته طلایی: در مسیر کنکور هرچه بیشتر کار کنید کمتر دچار فرسودگی تحصیلی میشوید.
در بعضی از مدارس در سال دهم و یازدهم حجم درسی، تکالیف و تستها ممکن است آنقدر زیاد باشد که دانشآموز بعد از ترم اول دیگر توان درس خواندن نداشته باشد پس باید یک نسبتی بین تکالیف و توان درسی دانش آموزان ایجاد شود.
بعضی از دانشآموزان ممکن است دچار افت تحصیلی مقطعی شوند؛ اما بعد از مدتی حجم درس خوانده نشده آنقدر زیاد شود که دانشآموز حس میکند در مقابل کوهی از درسها قرار گرفته که دیگر نمیتواند از پس این بار زیاد درسی بربیاید. این هم عامل افت میشود و هم فرسودگی تحصیلی را تشدید میکند.
راهکار این مشکل مراجعه به مشاور تحصیلی است اگر قبل از امتحانات ترم دوم به سراغ مشاور بروید و برنامه تحصیلی دریافت کنید و کمی بیشتر از هم دورههایتان تلاش کنید قطعاً اوضاع درسیتان خیلی بهتر خواهد شد.
خبر مهم این است، این آخرین ایستگاهی است که میتوانید به بقیه کنکوریها برسید اگر اینجا دیر بجنبید دیگر از قطار رتبه برترهای کنکور عقب میمانید.
عوامل محیطی و اجتماعی
- فشار بیش از حد خانواده
- مقایسه دانشآموز با دیگران
- عدم حمایت عاطفی خانواده
- مشکلات و بحرانهای خانوادگی و اجتماعی
- عدم تعادل بین تحصیل و تفریح
- وابستگی به گوشی و سوشالمدیا و اختلالات خواب
- محیط نامناسب مطالعه
- افسردگی و اضطراب درمان نشده
- تغذیه نامناسب و کم تحرکی
ببینید کنکور دومین مسیر زندگی است، قرار نیست همه چیز را فدای کنکور کنید. اگر دوست دارید رتبه خوبی در کنکور به دست بیاورید و آیندتان را از مسیر تحصیل پیش ببرید برایش تلاش کنید و در عین حال فعالیتهای دیگری هم در کنارش داشته باشید.
وقتی تمام زمان و انرژی دانشآموز برای کنکور صرف شود خواه، ناخواه دچار افسردگی و دلزدگی از درس و در نهایت فرسودگی تحصیلی خواهد شد.
پس اجازه دهید داوطلب کنکوری شما در کنار درس فعالیتهای خارج از درس هم داشته باشد. او باید از جنبههای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و… هم رشد کند. این باعث میشود از افسردگی و آسیبهای آن جلوگیری شود.
یادتان باشد زندگی هرگز تک بعدی نبوده است، پس اجازه بدهید تمام شاخههای ذهنی نوجوان رشد کند.
علائم تشخیص
شاید در نگاه اول نتوان متوجه تمام این مشکلات شد؛ اما علائم بیرونی میتواند در تشخیص و درمان فرسودگی تحصیلی بسیار مؤثر باشد.
علائم هیجانی
- حس خستگی دائمی (حتی بعد از استراحت)
- بیحوصلگی و دلزدگی نسبت به درس
- احساس درماندگی (تصور اینکه از پسش برنمیام)
- از بین رفتن انگیزه درونی برای یادگیری (انسان به صورت کلی مشتاق یادگیری چیزهای جدید است)
- زودرنجی و تحریکپذیری زیاد
- استرس مداوم از آینده، امتحان و کنکور
- حس بیهودگی در تلاشهای تحصیلی
علائم شناختی
- کاهش تمرکز
- افت در حافظه کوتاه مدت
- کندی در پردازش ذهنی
- بیشتر شدن خطاهای ریز و ساده در امتحانات
- اورتینک و درگیری ذهنی در مورد شکست
- منفی بافی و پیش بینی انواع اتفاقات فاجعه آمیز
- کاهش اعتماد به نفس در پاسخگویی به سؤالات درسی
علائم رفتاری
- اهمال کاری و عقب انداختن تکالیف و درس خواندن
- افزایش غیبتهای بیدلیل و بهانه برای غیبت
- کاهش مشارکت در فعالیتهای کلاسی
- مطالعه سطحی
- انزوا در کلاس و دوری از همکلاسیها
علائم جسمانی
- اختلال در خواب (بیخوابی زیاد یا خواب بیش از حد)
- سردردهای ناشی از تنش و اضطراب
- درد معده و شکم و مشکلات گوارشی
- کاهش یا افزایش غیرطبیعی اشتها
- ضعف در سیستم ایمنی بدن (بیماریهای پیدرپی)
گاهی فرسودگی تحصیلی در اثر مسائل مختلف و پیچیده از سنین پایین شروع میشود و بهمرور دانشآموز را دچار مشکلات میکند ممکن است تشخیص درست صورت نگیرد یا با تنبلی، ضعف درسی و نخواستن توجیه شود در حالی که باید به ابعاد عمیقتر آن توجه شود تا درمان صورت گیرد.
6 روش پیشگیری از فرسودگی تحصیلی کنکوری
شعار همیشگی پیشگیری بهتر از درمان است درست ترین جمله کلیشهای است، اگر حس میکنید ممکن است درگیر این مشکل شوید موارد زیر در پیشگیری حتماً کمکتان خواهد کرد.
- اهداف منطقی برای تحصیلاتتان داشته باشید، اهداف اصولی ایجاد کنید.
- به هیچ عنوان درس خواندن را رها نکنید، برنامهریزی اصولی و علمی انجام دهید یا از برنامهریز تحصیلی کمک بگیرید، اما اصلاً وارد بحث درس نخواندن نشوید؛ حتی برای مدت زمان کوتاه.
- حتما یاد بگیرید چگونه زمان محدود روزانه را مدیریت کنید تا بتوانید هم درس بخوانید هم استراحت و تفریح داشته باشید. این مدیریت زمان بعدها هم در جلسه کنکور و هم در زندگی به شما کمک خواهد کرد.
- بعضی وقتها با خودتان خلوت کنید تا بتوانید ذهن و احساساتتان را سر و سامان دهید.
- دچار انکار نشوید چه در شرایط بحرانی باشید یا شرایط عادی داشته باشید؛ فرقی نمیکند سختیهای مسیر را انکار نکنید، بلکه آنها را بپذیرید و به مسیرتان ادامه دهید.
- سعی کنید یک ارتباط منظم با مشاور مدرسه یا مشاور تحصیلیتان داشته باشید.
6 راهکار درمانی برای دانش آموزان درگیر فرسودگی تحصیلی
هر دانشآموز یا پشت کنکوری ممکن است در دورهای از تحصیل یا در میزان متفاوتی دچار این مشکل بشود. مسئله مهم توان مقابله با فرسودگی تحصیلی و درمان به موقع آن است. اگر همان اول مشکل را تشخیص بدهید، قبل از اینکه کار از کار بگذرد؛ میتوان شرایط را به حالت عادی برگرداند.
1. مطالعه اصولی
مثل هر کار دیگری درس خواندن چه برای مدرسه و چه برای کنکور اصولی دارد که اگر آن را یاد بگیرید هم در تحصیل پیشرفت میکنید و هم از درگیری با فرسودگی تحصیلی خلاص میشوید.
برای مثال باید بین زمان مطالعه و استراحت تعادل ایجاد کنید. اگر فرسودگی تحصیلی شما را فلج کرده و نمیتوانید درس خواندن را شروع کنید از درسهای آسان یا درسی که به آن علاقه دارید شروع کنید، همین که درس بخوانید کمکم ادامه خواهید داد.
برای یاد گرفتن مطالعه اصولی مقاله برنامهریزی کنکوری را بخوانید.
2. فعالیت بدنی روزانه
پیادهروی یا ورزشهای سبک همیشه کارساز است. زمان مشخصی در طول روز را به پیادهروی و یا نرمش اختصاص بدهید. ساعتی را برای پیادهروی بیرون از خانه انتخاب کنید بتوانید از نور خورشید و هوای مطلوب بهرهمند شوید. در عین حال حواستان باشد که زمان محدودی به این فعالیت مشغول باشید و زمان از دستتان در نرود، چرا که باید برای درس خواندن هم زمان بگذارید.
حجم فعالیت هم باید در حدی باشد که بعد از آن خسته نباشید و بتوانید به درس خواندن ادامه بدهید.
3. برنامه ریزی تفریحات روزانه و هفتگی
اگر مقاله برنامهریزی درسی را در رشته خودتان خوانده باشید. میبینید که در طول روز و پایان هفته هر دانشآموز زمانی برای تفریح، استراحت و فعالیتهای خارج از درس دارد. به همان اندازه که درس خواندن مهم است، استراحت و تفریح هم در پیشرفت درسی نقش مهمی دارد.
حتی فعالیتهای کوچک موردعلاقهتان تأثیر مثبت بسیار زیادی خواهد داشت. کلاسهای غیردرسی، دورهمی دوستانه یا خانوادگی (مخصوصاً آنان که حس مثبت به شما میدهند).
ممکن است شما حتی از گل کاری، بافتنی یا آشپزی و سرهم کردن یک وسیله لذت ببرید، این فعالیت را در برنامه هفتگیتان قرار دهید. به همین راحتی به خودتان حس مثبت و سرزندگی تزریق خواهید کرد.
حواستان به مدیریت زمان باشد ساعتها درگیر این کارها نشوید زمان شروع و پایان برایش تعیین کنید.
4. ادامه دادن در هر شرایطی
فرسودگی تحصیلی توان درس خواندن را از شما میگیرد؛ اما یک اصل مهم برای خودتان داشته باشید آن هم ادامه دادن است. حتی شده در حد یک یا دو ساعت هر روز درس بخوانید اصلاً درس خواندن را متوقف نکنید، چرا که این درس نخواندن میتواند شروع یک عقبگرد تمام عیار باشد. پس جای اینکه وارد سراشیبی افت تحصیلی شوید خودتان را در یک مسیر ثابت نگه دارید تا شدت فرسودگی تحصیلی بیشتر از این نشود.
5. مشاور تحصیلی حرفه ای
گاهی نیاز است تا با یک مشاور صحبت کنید تا درگیریهای ذهنیتان مرتب شود و راهکارهای اصولی و علمی به شما بدهد. شاید یک برنامهریزی تحصیلی شما را از دام فرسودگی تحصیلی نجات دهد و یا یک روانشناس چاره کارتان باشد این چیزی است که مشاور تحصیلی و کنکوری مجرب میتواند تشخیص دهد.
6. حضور در جمع همسالان
گاهی حضور در جمع افراد هم سنوسال که هدف مشترک دارند میتواند به انگیزهتان جان دوباره ببخشد. امتحان کنید اگر در گروه از حس بیهودگی رها میشوید به پانسیونهای مطالعاتی مراجعه کنید در کنار افرادی که دغدغه مشترک کنکور دارند با حس بهتری میتوان درس خواند.
هیچ علامتی را پشت گوش نیاندازید
فرسودگی تحصیلی را میتوان نتیجهای از عوامل مختلف دانست که اگر دیر تشخیص داده شود و یا نادیده گرفته شود میتواند نتایج غیر قابل جبران ایجاد کند چه از نظر سلامتی و چه از نظر آینده تحصیلی. اغراق نیست اگر بگوییم فرسودگی تحصیلی مانند شنهای روان بیابان است از دور شاید دیده نشود؛ اما اگر دانشآموز در آن سقوط کند ممکن است بیشتر و بیشتر در آن غرق شود.
پس این مشکل را بسیار جدی بگیرید چه دانشآموز و چه خانواده در صورت تشخیص حتماً در جهت بهبود فرسودگی تحصیلی اقدام کنید. دانشآموز را در شرایطی قرار دهید که بتواند در فعالیتهای مختلف حضور داشته باشند. اگر دانشآموز دچار افت دورهای شده است هرچه زودتر مطالعه را شروع کند (حتی روزی 3 ساعت) در غیر این صورت هر روز بر حجم دروس مطالعه نشده اضافه خواهد شد.
