آشنایی با رشته مددکاری اجتماعی
اگر فردی یا خانوادهای از اعتیاد، کودک آزاری، خشونت خانوادگی و یا بحرانهای روانی رنج میکشد، برای درمان باید سراغ چه کسی برود؟ آیا پزشک، روانشناس یا وکیل میتواند بحرانهای اجتماعی او را حل کند؟ و یا جای خالی یک تخصص منحصر به فرد احساس میشود. رشته مددکاری اجتماعی دقیقاً همان تخصصی است که به افراد با چنین چالشهای عمیق روحی و اجتماعی کمک میکند.
مددکاری اجتماعی یک رشته دانشگاهی در حوزه علوم انسانی و سلامت اجتماعی است که هدف آن کمک به افراد، خانوادهها و گروههای آسیبپذیر برای بهبود کیفیت زندگی و حل مشکلات فردی و اجتماعی است. دانشجویان مددکاری یاد میگیرند که چطور مشکلاتی مانند فقر، اعتیاد، کودک آزاری، خشونت خانگی، بحرانهای روانی و حتی نابرابریهای اجتماعی را شناسایی کنند. اگر دانشآموز رشته علوم انسانی هستید و به کار در مکانهایی مانند سازمان بهزیستی، کمیته امداد، بیمارستانها، زندانها و یا مدارس علاقه دارید، این مقاله یک راهنمای کامل برای آشنایی با رشته مددکاری اجتماعی است.
اهداف رشته مددکاری اجتماعی چیست؟
مددکاری اجتماعی فقط یک رشته دانشگاهی نیست، بلکه پاسخی سازمان یافته به زخمهای پنهان جامعه است. این رشته برای کسانی طراحی شده که میخواهند فراتر از همدلی فردی، به تغییر سیستماتیک در زندگی انسانهای به حاشیه رانده شده فکر کنند. بارها با دانشآموزانی مشاوره کردهایم که بدون هیچ شناخت این رشته را انتخاب میکنند و تازه در طول تحصیل دانشگاهی میفهمند که اهداف کلی آن چیست! اما بهتر است همین حالا با دقت تمام اهداف این رشته را بررسی کنید:
توانمندسازی افراد و گروههای آسیبپذیر
کمک به مراجعان برای شناخت تواناییهای خودشان و استفاده از نقاط قوت برای خروج از بحرانها اصلیترین هدف رشته مددکاری اجتماعی است. مددکار اجتماعی به افراد ناتوان کمک میکند تا با تکیه بر خودشان از وابستگی به نهادهای اجتماعی عبور کنند.
عدالت اجتماعی و کاهش نابرابری
تلاش برای دسترسی برابر همه افراد جامعه به منابع، خدمات و فرصتهای اجتماعی بدون توجه به طبقه، جنسیت، قومیت یا وضعیت اقتصادی از جمله اهداف اصلی رشته مددکاری اجتماعی است. کارشناسان این رشته تلاش میکنند که همه مردم به یک اندازه از مزایای اجتماعی برخوردار باشند.
حل مسئله و چالشهای اجتماعی در بستر جامعه
شناسایی ریشهای مشکلات اجتماعی نه فقط علائم سطحی و همچنین بررسی مداخلات درمانی که همزمان فرد، خانواده و ساختارهای اجتماعی را درگیر کند، بخش کلیدی از اهداف اصلی این رشته است.
پیشگیری از آسیبهای اجتماعی
مددکارهای اجتماعی با تمرکز بر آموزش، آگاه سازی و مداخله زود هنگام قبل از اینکه مشکلاتی مثل اعتیاد، طلاق یا بزهکاری به بحران تبدیل شوند، چنین آسیبهای اجتماعی را پیشگیری میکنند.
بهبود کیفیت زندگی
هدف نهایی رشته مددکاری اجتماعی فراتر از بحران برای بهبود کیفیت زندگی است. تا جاییکه تلاش میکند مراجعه کننده به سطح مناسبی از رفاه، عزت نفس و عملکرد اجتماعی برسد که دیگر نیازی به مداخله نداشته باشد.
وظایف شغلی مددکاری اجتماعی چیست؟
وظایف مددکارهای اجتماعی در ظاهر فهرستی از اقدامات اجرایی به نظر میرسد، اما لایه پنهان آن یک مهارت فراتر از دانش تئوری است. آنها باید توانایی تصمیمگیری در میانه آشوب را داشته باشند. تا جاییکه باید همزمان نقش قاضی، مشاور، تحصیلگر و حتی گاهی سپر انسانی را بازی کنند. از یک سو باید پروتکلهای خشک اداری را رعایت کنند و از سوی دیگر با انسانی طرف است که زندگی او در حال فروپاشی است. همواره در برنامههای مشاوره تحصیلی گوشزد میکنیم که آیا روحیه قوی انجام چنین وظایفی را دارید:
- انجام مصاحبه با مراجع و خانواده او برای شناسایی دقیق مشکل، سنجش نیازها و تعیین سطح خطر
- تدوین یک نقشه راه عملی برای خروج از بحران که تواناییهای بیمار را در نظر بگیرد.
- انجام جلسات مشاورهای برای تقویت مهارتهای حل مسئله، کنترل خشم و مدیریت بحران
- وصل کردن کمک جو به خدمات درمانی، حقوقی، آموزشی یا حمایتی مانند روانپزشک، وکیل و…
- ثبت دقیق سوابق، گزارش نویسی حرفهای، بررسی روند پیشرفت مددجو و…
- حضور در شرایط اضطراری مانند کودک آزاری، اقدام به خودکشی یا خشونت خانوادگی
دروس رشته مددکاری اجتماعی چیست؟
درسهای رشته مددکاری اجتماعی صرفاً برنامههای آموزشی تئوری نیستند، بلکه نقشه راهی هستند که برای ورود به پیچیدهترین لایههای زندگی انسانها طراحی شدهاند. در مشاورههای انتخاب رشته بارها با دانشآموزانی مواجه هستیم که دیدگاه درستی از مددکاری اجتماعی و حتی درسهای آن ندارند. مثلاً دانشآموزی که فکر میکرد این رشته صرفاً فقط خوب گوش دادن یا نهایتاً همدلی کردن است و تمام درسهای دانشگاهی آن صرفاً موضوعات تشریفاتی هستند. اما دقیقاً همین فرد پس از ورود به دانشگاه و آغاز درسهای عملی از مواجه شدن با مادری که کودکش را کتک میزد، شوکه شده و در بنبست روحی گیر کرده بود. باید با دقت بررسی کنید که آیا این رشته مناسب روحیه شما هست و قرار است چه چیزهایی بخوانید؟
دروس پایه و اصلی رشته مددکاری اجتماعی
دروس پایه این رشته مجموعهای پراکنده از جامعهشناسی، روانشناسی و حقوق است که احتمالاً در آینده با بیحوصلگی از کنار آن عبور خواهید کرد. اما در همین درسهای پایه است که دانشجوی مددکاری اجتماعی با ساختارهای اجتماعی آشنا شده و درباره مقدمات روانشناسی رشد و یا بحرانهای هویتی مطالعه میکند. درسهایی مانند:
- مبانی مددکاری اجتماعی
- جامعه شناسی عمومی و انحرافات اجتماعی
- روانشناسی عمومی و رشد
- مبانی رفاه و تامین اجتماعی
- کلیات حقوق مدنی و جزایی
- اقتصاد و توسعه اجتماعی
دروس تخصصی رشته مددکاری اجتماعی
نام درس | زمینههای علمی |
|---|---|
مددکاری فردی | روانشناسی بالینی، مشاوره و نظریههای شخصیت |
مددکاری گروهی | روانشناسی اجتماعی، پویایی گروهی و تسهیلگری |
مددکاری جامعهای | مطالعات در زمینه جامعه شناسی توسعه، برنامهریزی شهری و اقتصاد اجتماعی |
مددکاری در حوزه اعتیاد | پزشکی و فیزیولوژی اعتیاد، روانشناسی اعتیاد و حقوق کیفری |
مددکاری در حوزه کودک و خانواده | حقوق خانواده، روانشناسی رشد و علوم تربیتی |
مددکاری در حوزه خشونت خانوادگی | مطالعات حقوق زنان، روانشناسی خشونت و جرم شناسی |
مددکاری در حوزه سالمندی | مطالعه در زمینه روانشناسی پیری، پزشکی سالمندی و بیمه |
مددکاری در حوزه معلولیت | توانبخشی، حقوق معلولان و روانشناسی توانمندسازی |
مددکاری در بحران و بلایا | مدیریت بحران، روانشناسی تروما و مطالعات عمیق در زمینه بهداشت عمومی |
مددکاری در حوزه نظام کیفری (زندانها) | مطالعات گسترده در زمینه جرم شناسی، حقوق جزا و روانشناسی بزهکاری |
مددکاری مدرسه | علوم تربیتی، روانشناسی تربیتی و مشاوره تحصیلی |
مددکاری پزشکی (بیمارستانها) | سلامت عمومی، پزشکی اجتماعی و اخلاق پزشکی |
دروس اختیاری رشته مددکاری اجتماعی
درسهای اختیاری در رشته مددکاری اجتماعی، فرصتی برای دانشجو هستند تا مسیر حرفهای خود را براساس علاقه و بازار کار هدفگذاری کند. این درسها به خوبی شکاف بین آموزش رسمی و نیازهای واقعی میدان را پر میکنند و به دانشجو اجازه میدهند در یک حوزه خاص مثل اعتیاد، کودکان کار یا بحرانهای مهاجرتی عمیقتر شوند. دروس اختیاری این رشته نیز به قرار زیر هستند:
- مددکاری کودکان کار و خیابان
- مددکاری مهاجرت و پناهندگی
- مددکاری زنان سرپرست خانوار
- مددکاری طلاق و خانوادههای بازساخته
- مددکاری بزهکاری نوجوانان
- مددکاری بیخانمانی و حاشیه نشینی
- مددکاری سلامت روان
- مددکاری بیماریهای خاص
- کارآفرینی اجتماعی
- مستندسازی و گزارش نویسی قضایی
- و…
رتبه مورد نیاز برای قبولی در رشته مددکاری اجتماعی
رقابت برای ورود در رشته مددکاری اجتماعی تا حدود زیادی به نام دانشگاه وابسته است. تا جاییکه برای قبول شدن در رشته مددکاری دانشگاه تهران یا علامه طباطبایی رقابت شدیدی حاکم است. زیرا اکثر داوطلبان این طور فکر میکنند که تحصیل در دانشگاه بهتر لزوماً زمینه ساز آینده شغلی بهتر است، اما واقعیت اصلاً اینطور نیست. سال گذشته با دانشآموزی مشاوره داشتیم که با رتبه ۱۲۰۰۰ منطقه یک، اصرار داشت فقط مددکاری اجتماعی دانشگاه علامه را در فهرست انتخاب رشته قرار دهد. اما موفقیت در این رشته نه نام دانشگاه که به مهارتهای میدانی، تابآوری روانی و هوش هیجانی نیاز دارد. با این حال برای قبول شدن در رشته مددکاری اجتماعی به رتبههای زیر نیاز دارید:
سطح دانشگاه | رتبه تقریبی منطقه 1 | رتبه تقریبی منطقه ۲ | رتبه تقریبی منطقه ۳ |
|---|---|---|---|
دانشگاههای برتر (علامه طباطبایی و تهران) | زیر ۷۰۰۰ | زیر ۵۰۰۰ | زیر ۳۰۰۰ |
دانشگاههای متوسط (شهید بهشتی، شیراز، اصفهان و…) | ۷۰۰۰ الی 14000 | ۵۰۰۰ الی ۸۰۰۰ | ۳۰۰۰ الی ۶۰۰۰ |
شهرستانهای کوچک | 15000 الی 30000 | ۹۰۰۰ الی 15000 | ۶۰۰۰ الی 10000 |
پیام نور و دانشگاه آزاد | بالای 30000 | بالای 25000 | بالای 20000 |
گرایشهای تحصیلات تکمیلی رشته مددکاری اجتماعی
اگر دانشجوی مددکاری اجتماعی شدید و بخواهید که از یک مددکار عمومی به یک متخصص حوزه محور تبدیل شوید، باید یکی از گرایشهای تخصصی در مقطع کارشناسی ارشد را انتخاب کنید. هر کدام از گرایشهای این رشته، دانشجویان را برای ورود به یک میدان مشخص آماده میکند. از اتاق اورژانس گرفته تا کمپهای ترک اعتیاد و محلههای حاشیه نشین گرایشهای تخصصی در حوزه مددکاری اجتماعی وجود دارد که بررسی خواهیم کرد.
گرایش ارشد مددکاری اجتماعی بالینی
تخصصیترین گرایش مددکاری است که دانشجو را برای کار با افراد و خانوادههای درگیر بحرانهای حاد روانی و عاطفی آماده میکند. مددکارهای بالینی در خط مقدم سلامت روان قرار دارند و با مواردی از قبیل خودکشی، افسردگی شدید، اختلال استرس پس از حادثه، سوگهای پیچیده و حتی خشونت خانگی سر و کار دارند. مددکار بالینی اولین فرد متخصص است که با مددجو در بحران تماس گرفته و به او کمک میکند. فارغ التحصیلان این گرایش در زمینههای شغلی مختلف فعالیت میکنند:
- بیمارستانهای روانپزشکی
- کلینیکهای سلامت روان و مشاوره
- اورژانس اجتماعی (۱۲۳)
- بخشهای مددکاری بیمارستانهای عمومی و خصوصی
- سازمان پزشکی قانونی
گرایش مددکاری اجتماعی خانواده و کودک
در این گرایش دانشجویان روی آسیبهایی متمرکز هستند که کانون خانواده را هدف میگیرند. فارغ التحصیلان این گرایش میآموزند که چگونه چالشهای بزرگ خانوادگی مانند کودک آزاری، همسر آزاری، طلاقهای پرتنش، اختلافهای حضانت و خانوادههای در حال فروپاشی را مدیریت کنند. مددکاران در این حوزه برای سرنوشت انسانها تلاش میکنند و باید از تسلط همزمان بر حقوق، روانشناسی و مهارتهای مداخله در بحران برخوردار باشند. البته یک مددکار خانواده بستر کاری گستردهای دارد:
- اورژانس اجتماعی (۱۲۳)
- سازمان بهزیستی در سطح خدمات خانوادگی و کودکان بد سرپرست
- دادگاه خانواده به عنوان کارشناس یا مشاور قضایی
- کلانتریها و مراکز پلیس اطفال
- مراکز مشاوره خانواده و طلاق
مددکاری اجتماعی سلامت
مددکاری اجتماعی سلامت گرایشی است که در بیمارستانها و مراکز درمانی ارتباط مدیریت شده بین پزشک، پرستار و بیمار یا خانواده بیمار برقرار میکند. دانشجویان این گرایش یاد میگیرند که چطور به مددجویان در بحرانهای بیماری کمک کنند. بسیاری از بیماران پس از ترخیص از بیمارستان، به دلیل نداشتن حمایت اجتماعی یا توانایی مالی برای ادامه درمان، مجدداً به بیمارستان بر میگردند. یک مددکار اجتماعی حوزه سلامت کمک میکند تا بیمار در این چرخه درمانی دچار آشفتگیهای روحی و روانی نشود. البته فضای کار این گرایش عموماً محیطهای درمانی است. مانند:
- بیمارستانهای عمومی و تخصصی
- بخشهای ویژه دیالیز، پیوند اعضا، سوختگی یا ICU بیمارستان
- آسایشگاهها و مراکز مراقبت تسکینی
- سازمان انتقال خون
- و…
مددکاری اجتماعی حوزه اعتیاد
این گرایش بر پیشگیری، کاهش آسیب و بازتوانی افراد درگیر سوء مصرف مواد مخدر و محرکها متمرکز است. مددکارهای این حوزه نه فقط با خود فرد معتاد که با خانواده او، اجتماع محلی و حتی سیاستگذاران سلامت کار میکنند. البته هدف تحصیل و فعالیت این گرایش همیشه برای ترک کامل مددجو نیست، بلکه حتی هدف از فعالیت این گرایش برای زنده نگه داشتن مددجو تا رسیدن به مرحله درمان است. مددکار در این حوزه به خوبی میداند که فرد معتاد پیش از هر چیز یک انسان در بحران است که احتمالاً شغل، خانواده و عزت نفس خود را از دست داده است. محل کار و فعالیت این گرایش نیز ارتباط نزدیک به تجمع افراد درگیر با اعتیاد دارد، مانند:
- مراکز ترک اعتیاد و کمپهای بازتوانی
- مراکز کاهش آسیب و سرپناههای شبانه معتادان بیخانمان
- تیمهای سیار امداد در مناطق پرخطر
- زندانها و کانونهای اصلاح تربیت
- سازمان بهزیستی و شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر
علاوه بر این گرایشها حوزههای دیگری مانند مددکاری اجتماعی مدرسه، مددکاری اجتماعی جامعه و توسعه، مددکاری اجتماعی سالمندی، مددکاری اجتماعی معلولیت و… نیز تدریس میشوند. ولی در کل تفاوت زیادی میان فارغ التحصیل ارشد یا کارشناسی نیست و موفقیت در این رشته حاصل تجربیات میدانی است.
تواناییهای مورد نیاز رشته مددکاری اجتماعی چیست؟
تواناییهای مورد نیاز برای رشته مددکاری روی کاغذ شبیه به یک لیست آرمانی از فعالیتهای انسانی به نظر میرسد. کسی که متعهد شده تا به دیگران با تمام وجود کمک کند. همین چند سال پیش بود که دانشآموزی با وجود مشاوره فقط به دلیل آنکه رتبهاش در حد روانشناسی بالینی نبود، تصمیم گرفت رشته مددکاری اجتماعی را انتخاب کند. زیرا فکر میکرد مددکاری اجتماعی همان روانشناسی بالینی است! همیشه میگوییم که مددکاری اجتماعی فقط حرف زدن جملات دلگرم کننده به مددجویان نیست، بلکه زندگی کردن در میان دردهای روحی، فقر و بیعدالتی آنها است. برای ورود به این رشته به شخصیت قوی نیاز دارید. نکتههایی مانند:
- توانایی مدیریت احساسات بدون آنکه در غم مددجو شریک شوید.
- مهارت بالای گوش دادن فعال به صحبتهای یک فرد مستأصل و درمانده
- ظرفیت مواجهه روزانه با فقر، خشونت، کودک آزاری و بحرانهای انسانی
- توانایی تحلیل موقعیتهای پیچیده و یافتن راه حلهای خلاقانه
- توانایی عالی برای برقراری ارتباط موثر با طیف گستردهای از افراد
- علاقمند به مطالعه متون حقوقی خصوصا حقوق خانواده، حضانت، قوانین کار، تامین اجتماعی و…
- توانایی و تسلط روحی کافی برای تصمیمگیریها در موقعیتهای مبهم اخلاقی
بازار کار رشته مددکاری اجتماعی چطور است؟
بازار کار، بحث مهمی در انتخاب رشته است که خیلی از داوطلبین کنکور را فریب میدهد. بارها دیدهام دانشآموزانی که هیچ چشم اندازی از بازار کار رشته مددکاری اجتماعی ندارند و صرفاً این رشته را در حد یک فرد دلگرم کننده در مراکز درمانی میبینند. برایم عجیب است دانشآموزان زیادی که این رشته را در ردیف روانشناسی بالینی قرار داده و فکر میکنند که محیط کار هر دو یکسان است. بازار کار مددکاری اجتماعی اصلاً محدود نیست، اما آیا صرفاً محیط کار این رشته را دوست دارند؟ اجازه دهید تا بازار کار مددکاری اجتماعی را با نگاه موشکافتری بررسی کنیم.
سازمانهای دولتی
بخش دولتی بزرگترین و با ثباتترین بازار کار مددکاران اجتماعی است. این سازمانها مستقیماً با آسیبهای اجتماعی در سطح کلان درگیرند و استخدام در آنها معمولا از طریق آزمونهای استخدامی یا پذیرش طرح کارورزی انجام میشود. فارغ التحصیلان پتانسیل کار در چندین سازمان دولتی را دارند:
- سازمان بهزیستی در بخشهای اورژانس اجتماعی (۱۲۳) و مراکز توانبخشی معلولان
- کمیته امداد امام خمینی
- مراکز کاهش آسیب، گرمخانهها و مراکز مددکاری وابسته به شهرداریها
- مددکار پزشکی در بخشهای بستری و سرپایی بیمارستانهای دولتی
- مراکز مشاوره و مددکاری کلانتریها
- مددکار کیفری در زندانها
سازمانهای خصوصی
بخش خصوصی در سالهای اخیر به یکی از مسیرهای اشتغال اصلی مددکاران اجتماعی تبدیل شده است. برخلاف بخش دولتی که ورود به آن نیازمند به آزمون و بروکراسی اداری است، کلینیکها، مراکز ترک اعتیاد و موسسات حقوقی جذب مستقیمتری دارند و فضای کار منعطفتری نیز ارائه میدهند. مهمترین بسترهای شغلی برای کارشناسهای مددکاری اجتماعی در بخش خصوصی بسیار متنوع است. مواردی مانند:
- کلینیکهای روانشناسی و مشاوره خانواده، اعتیاد یا کودک
- مرکز ترک اعتیاد و کمپهای بازتوانی
- موسسات حقوقی و دفاتر وکالت
- خانههای سالمندان و مراکز نگهداری
- سازمانهای بینالمللی، مردم نهاد و NGO ها و…
درآمد رشته مددکاری اجتماعی چقدر است؟
متاسفانه یک باور عجیب در ذهنیت بسیاری از دانشآموزان و حتی والدین آنها درباره رشته مددکاری اجتماعی شکل گرفته است. آنها با اینکه میدانند این رشته چقدر سخت است و درآمد آن هرگز به بسیاری از دیگر رشتهها نمیرسد، باز هم علاقه دارند تا برای پذیرش در دانشگاه وارد این رشته شوند. چون ادعا میکنند که شانس استخدام دولتی در این رشته خوب است و امنیت شغلی با حقوق ثابت را تضمین میکند. بارها دیدهام که دانشآموزی با رتبه نه چندان خوب، صرفاً به بهانه اینکه مددکار اجتماعی شانس استخدام دولتی دارد این رشته را انتخاب کرده است. اما بیایید تا اندکی درآمد آن را موشکافی کنیم:
درآمد در بخش دولتی
درآمد مددکاران اجتماعی در سازمانهای دولتی مانند بهزیستی، کمیته امداد و بیمارستانها با وجود استخدام رسمی دولتی نهایتاً یک حقوق پایه به همراه مزایا براساس قانون مدیریت خدمات کشوری است. این حقوق نهایتاً شامل حقوق پایه، حق شغلی، حق مسئولیت، سختی کار و فوق العادههای شغلی میشود که بعید است از یک کارمند معمولی در ادارهای دیگر آنهم با فضای شغلی بسیار سادهتر بیشتر باشد.
درآمد بخش خصوصی و مراکز غیر دولتی
در بخش خصوصی تنوع درآمدی بیشتر است. البته اگر همچنان کارمند کلینیکهای مشاوره، مراکز ترک اعتیاد، خانههای سالمندان و موسسات حقوقی شوید، ماجرای درآمد چیزی بیشتر از همان حقوق کارمندی نیست. بهترین شانس فارغ التحصیلی رشته مددکاری برای رسیدن به درآمد بالا، تاسیس یک کلینیک یا مرکز خصوصی برای ارائه خدمات مددکاری است.
بهترین دانشگاههای ایران رشته مددکاری اجتماعی چیست؟
اگر همین حالا دانشآموز کنکوری هستید، یادتان باشد که انتخاب دانشگاه برای رشته مددکاری اجتماعی فقط یک تصمیم تحصیلی نیست. بلکه تعیین کننده مسیر کارورزی و اولین برخورد واقعی با آسیبهای اجتماعی است. دانشگاههایی که در دل مناطق محروم هستند، میدان تمرین متفاوتی از یک دانشگاه در مرکز تهران دارند. اما در نهایت مهارتهای تجربی است که جایگاه کارشناس مددکار اجتماعی را تعیین میکند. بهترین دانشگاههای ایران را در جدول زیر بررسی کردهایم:
نام دانشگاه | چرا بهترین است؟ |
|---|---|
دانشگاه علامه طباطبایی تهران | قدیمیترین و معتبرترین قطب آموزش مددکاری اجتماعی در ایران است. |
دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی تهران | تنها دانشگاه تخصصی کشور در حوزه توانبخشی و مددکاری بالینی است. |
دانشگاه تهران | با سابقه علمی قوی و ارتباط گسترده با نهادهای دولتی و بینالمللی |
دانشگاه شهید بهشتی | دارای برنامه آموزشی منسجم و دسترسی به بیمارستانهای تحت پوشش |
دانشگاه فردوسی مشهد | قدیمیترین دانشگاه شرق کشور در زمینه مددکاری اجتماعی با برنامه قوی |
دانشگاه اصفهان | ارتباط خیلی خوب با انواع نهادهای حمایتی در استان اصفهان |
دانشگاه شیراز | مرکز اصلی آموزش مددکاری اجتماعی در جنوب کشور و مبتکر مددکاری جامعهای در ایران |
مهاجرت از طریق رشته مددکاری
پدیده مهاجرت تحصیلی یا شغلی را نمیتوان چشم پوشی کرد و قطعاً میخواهید بپرسید که آیا با رشته مددکاری اجتماعی میشود مهاجرت کرد؟ پاسخ یک بله قاطع و چند چالش دلسرد کننده است. واقعیت این است که مهاجرت مددکاران اجتماعی به کشورهای اروپایی یا آمریکایی یک تناقض عجیب است. اکثر این کشورها با بحران نیروی انسانی در بخش رفاه اجتماعی روبرو هستند و تقریباً همگی آنها مسیر مهاجرت مددکاران را تسهیل کردهاند. ولی مددکار باید در عمیقترین لایههای فرهنگی این کشورها خصوصاً نگهداری از سالمندان فعالیت کند.
تقریباً همه این کشورها مددکارهای اجتماعی را به شرط بومی شده میپذیرند. یعنی نه فقط زبان که باید کدهای فرهنگی از قوانین محلی و حتی شوخیهای روزمره را بفهمد. برای همین کسب نمره زبان و معادل سازی مدرک مهمترین چالش مهاجرت از طریق رشته مددکاری اجتماعی است. کشورهایی مانند کانادا، استرالیا، انگلیس، آمریکا و تمام کشورهای اسکاندیناوی از بهترین مقاصد مهاجرت با رشته مددکاری هستند.
سختیهای رشته مددکاری
باور کنید خیلیها هنوز شناخت کافی از رشته مددکاری اجتماعی و سختیهای آن ندارند. اجازه دهید تا یک اتفاق عادی در جریان شغلی یک کارشناس مددکاری را مثال بزنم. فرض کنید کارمند اورژانس اجتماعی هستید و در شیفت شب ساعت ۲ بامداد ماموریت دارید که کودکی را از خانهای پرخطر و پدری که او و شما را با چاقو تهدید میکند، جدا کنید! آیا تحمل چنین شرایطی را دارید؟ باور کنید این ماجرا یک فیلم سینمایی نیست، بلکه جریان عادی در کار روتین مددکارهای اجتماعی است. بسیاری از دانشآموزان دبیرستانی، مددکاری اجتماعی را با فرهنگ کمک کردن به مردم اشتباه میگیرند. اما واقعیت مددکاری اجتماعی زمین تا آسمان با این تصور فانتزی فرق دارد، سختیهایی مانند:
بار عاطفی و فرسودگی روانی
تقریباً هر روز با قربانیان کودک آزاری، زنان کتک خورده، معتادان خیابانی و خانوادههای فروپاشیده سر و کار دارد. این حجم از دردهای انسانی اگر مدیریت نشود، قطعاً به افسردگی، بیخوابی و فرسودگی شغلی مددکار میانجامد.
تهدیدات امنیتی و فیزیکی
مددکار اورژانس اجتماعی برای جدا کردن کودک از خانواده پرخطر ممکن است با پرخاشگری یا تهدید والدین روبرو شود. با حضور در پاتوقهای مصرف مواد یا مناطق حاشیه نشین و ارتباط نزدیک با آدمهایی که حال روحی درستی ندارند، خیلی هم ماجراهای بیخطری نیست.
حقوق و مزایای نامتناسب با حجم کار
بدون تردید مددکارهای بخش دولتی با حجم بالای پرونده، اضافه کاریهای اجباری و فشارهای روانی شدید مواجه هستند که اصلاً حقوق دریافتی آنها با این همه سختی و فشار همخوانی ندارد.
فشارهای اداری و کاغذ بازیهای طاقت فرسا
بخش بزرگی از وقت مددکار همیشه صرف تکمیل فرمها، گزارش نویسی برای دادگاه و مکاتبات بین سازمانی تلف میشود. یک بروکراسی سنگین اداری که خودش به تنهایی کافی است تا مددکار خسته و افسرده شود.
تناقضهای اخلاقی و قانونی
این احتمالاً سختترین حقیقت مددکاری اجتماعی است. در بسیاری از پروندهها قانون میگوید که باید کودک را به خانواده برگردانید، اما وجدان مددکار فریاد میزند که این بازگشت خطرناک است! مددکارها تقریباً همیشه در مرز بین قانون، اخلاق و مصلحت زندگی میکنند.
باورهای نادرست رشته مددکاری اجتماعی
مددکاری اجتماعی از آن دست رشتههای دانشگاهی است که کاملاً در هالهای از ابهام و تناقضها مخفی شده است. در جریان برنامههای مشاوره انتخاب رشتهی دو سال پیش بود که دختری با رتبه حدوداً ۱۴۰۰۰ منطقه یک اصرار داشت که این رشته در اولویتهای بالای او باشد. البته از آنجا که نمیتوانست رشتههای تاپتری قبول شود، به سمت این رشته کشیده شده بود که کاملاً طبیعی بود. اما آنچه باعث تعجب من شد، نحوه استدلال این دختر بود که میگفت «من روحیه حساسی دارم و دلم برای مردم میسوزد و میخواهم از طریق این رشته به آنها کمک کنم!» ولی گویا اصلاً نمیدانست که سرسختترین آدمها ممکن است مقابل چالشهای این رشته زانو بزنند، چه برسد به آدمهای حساس!
مددکاری فقط مهربان بودن و خوب گوش دادن است
این یک باور غلط و شدیداً کلیشهای درباره رشته مددکاری اجتماعی است. همدلی شرط لازم در این رشته است، اما کافی نیست. بدون دانش حقوقی، مهارتهای گزارش نویسی و تسلط بر پروتکلهای مداخله این مهربانی هیچ تاثیری ندارد.
مددکارها فقط در بهزیستی کار میکنند
این هم یکی دیگر از باورهای کلیشهای و اساساً غلط است. اگرچه سازمان بهزیستی بزرگترین کارفرمای رشته مددکاری اجتماعی است، اما فارغ التحصیلان این رشته فرصت کار در بیمارستانها، زندانها، مدارس، دادگاههای خانواده، شهرداریها و کلینیکهای خصوصی و کمپهای ترک اعتیاد را دارند.
این رشته برای خانمها مناسب است
یک باور شدیداً کلیشهای و غلط درباره مددکاری اجتماعی که سرنوشت بسیاری از خانمها را شدیداً تحت تاثیر میگذارد. بسیاری از موقعیتهای کاری این رشته مثلاً کار با بزهکاران نوجوان پسر، پاتوقهای معتادان خیابانی و یا مداخله در بحرانهای خشونت آمیز اصلاً مناسب روحیه خانمها نیست.
مددکار همان روانشناس است
متاسفانه خیلی از دانشآموزان چون رتبه روانشناسی را نیاوردهاند با باور اینکه مددکاری همان روانشناسی است، وارد این رشته میشوند. اما فضای فعالیت، اهداف و در کل سیستم کاری این دو رشته زمین تا آسمان متفاوت است.
با این رشته نمیشود مهاجرت کرد
این هم یک باور کلیشهای است. اتفاقاً اکثر کشورهای غربی دغدغه جذب کارشناسان مددکاری اجتماعی را دارند. فقط باید زبان بسیار قوی و آشنایی کامل با فرهنگ مردم آن کشورها را داشته باشید.
سخن پایانی
اگر همین حالا به تحصیل در رشته مددکاری اجتماعی فکر میکنید، توصیه میکنم که یک لحظه چشمهایت را ببندی و تصور کنید که فردا صبح باید سراغ مادری بروی که شب قبل کبودیهایش را از مشتهای همسرش شمرده است! شاید این تصویرسازی خیلی سینمایی است، اما باور کنید که واقعیت هر روزه در حرفه مددکاری اجتماعی است.
اینکه فکر کنید صرفاً دوست داشتن مردم برای مددکار شدن کافی است، اشتباه بزرگ و رایجی است. برای کار در این رشته باید عمیقاً روحیه آن را داشته باشید. بهتر است از خودت صادقانه بپرسی که آیا میتوانم هر روز در دل فقر، خشونت و بیعدالتی نفس بکشم و باز هم فردا صبح بلند شوم و مجدداً به این فضا برگردم؟ اما اگر پاسخ شما منفی است، این رشته را به عنوان هدف نهایی برای ادامه تحصیل انتخاب نکنید. چون در این شغل آدمهای نصفه کاره خیلی زود از دور خارج میشوند.
پاسخ به سوالات متداول شما
فرق مددکاری اجتماعی با روانشناسی در چیست؟
روانشناسی بر ذهن و روان فرد متمرکز است و اختلالات را در سطح فردی درمان میکند. اما مددکار اجتماعی فرد را در بستر جامعه میبیند و مشکل او را در چالشهای اجتماعی مانند فقر، بیکاری یا ساختارهای معیوب بررسی میکند.
آیا مددکار اجتماعی میتواند مطب شخصی داشته باشد؟
بله، اما نه دقیقا مانند روانشناسها. بلکه میتوانند کلینیک مددکاری تاسیس کرده و در حوزههای تخصصی مانند خانواده، کودک و اعتیاد مشاوره دهند
آیا این رشته برای آقایان مناسب است؟
بله. اتفاقا بسیاری از موقعیت های مددکاری اجتماعی نیازمند به حضور آقایان است.
آیا مددکاری اجتماعی شغلی پر استرس است؟
بله. این رشته یکی از بالاترین نرخ های فرسودگی شغلی در میان مشاغل سلامت محور را دارد.